Δημογραφικό: Τα άδεια σχολεία είναι το καμπανάκι μιας κοινωνίας που γερνά – Η Ελλάδα χάνει παιδιά και μέλλον
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε τις επόμενες απογραφές για να αντιληφθούμε ότι η Ελλάδα αλλάζει. Αρκεί μια βόλτα σε ένα σχολείο, ιδιαίτερα στην περιφέρεια, για να φανεί η πραγματικότητα: λιγότερα παιδιά, μικρότερες τάξεις, σχολικές μονάδες που δυσκολεύονται να συγκροτήσουν τμήματα και ολόκληρες περιοχές που βλέπουν χρόνο με τον χρόνο τον μαθητικό πληθυσμό τους να συρρικνώνεται.
Το δημογραφικό δεν είναι πλέον μια μακρινή πρόβλεψη για το μέλλον. Είναι μια πραγματικότητα που ήδη αποτυπώνεται στην κοινωνία, στην οικονομία, στην αγορά εργασίας και φυσικά στην εκπαίδευση.
Τα τελευταία διαθέσιμα οριστικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ είναι αποκαλυπτικά. Το 2024 καταγράφηκαν μόλις 68.467 γεννήσεις, έναντι 71.455 το 2023 και 85.346 το 2021. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν 126.916 θάνατοι, με το φυσικό ισοζύγιο να είναι αρνητικό κατά 58.449 άτομα.
Με απλά λόγια, η χώρα εξακολουθεί να χάνει πολύ περισσότερους ανθρώπους από όσους γεννιούνται.
Eurostat: Η Ελλάδα προτελευταία στην ΕΕ στις δαπάνες για την Εκπαίδευση – Μόλις 3,3% του ΑΕΠ
Η δημογραφική πίεση φτάνει στην πόρτα του σχολείου
Οι αριθμοί αυτοί δεν είναι απλώς στατιστικές καταχωρίσεις. Μεταφράζονται σε παιδιά που δεν θα μπουν ποτέ σε μια σχολική τάξη.
Και το πρόβλημα δεν κατανέμεται ομοιόμορφα στον χάρτη.
Στις ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές η ερήμωση έχει εδώ και χρόνια πάρει μεγάλες διαστάσεις. Σήμερα, όμως, οι συνέπειες γίνονται ολοένα πιο εμφανείς και σε ημιορεινές περιοχές, μικρότερες πόλεις και άλλοτε πολυπληθείς αγροτικές περιοχές.
Σχολεία που κάποτε είχαν πολλά τμήματα λειτουργούν με ολοένα λιγότερους μαθητές. Τμήματα συγχωνεύονται, σχολικές μονάδες δυσκολεύονται να διατηρήσουν τη δυναμικότητά τους και σε ορισμένες περιοχές η λειτουργία ενός σχολείου αποτελεί πλέον ζήτημα ζωτικής σημασίας για την ίδια την επιβίωση της τοπικής κοινωνίας.
Γιατί όταν κλείνει ένα σχολείο, δεν χάνεται μόνο ένα εκπαιδευτικό κτίριο. Αποδυναμώνεται ένας ολόκληρος οικισμός.
Δεν είναι μόνο θέμα επιδομάτων
Η συζήτηση για το δημογραφικό έχει πλέον ανοίξει και είναι βέβαιο ότι θα απασχολήσει ακόμη περισσότερο την πολιτική ζωή τα επόμενα χρόνια.
Όμως υπάρχει ένας κίνδυνος: να μετατραπεί ένα τόσο σοβαρό εθνικό ζήτημα σε ακόμη μία προεκλογική αντιπαράθεση.
Το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται με ένα επίδομα εδώ και ένα έκτακτο βοήθημα εκεί.
Δεν αρκεί μια οικονομική ενίσχυση που εμφανίζεται ως «δώρο» σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους. Μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση σε ένα νοικοκυριό, αλλά δεν απαντά στο βασικό ερώτημα: γιατί ένα νέο ζευγάρι να αισθάνεται σήμερα ότι μπορεί να δημιουργήσει οικογένεια χωρίς να καταρρεύσει οικονομικά;
Η απόφαση για ένα παιδί επηρεάζεται από το συνολικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει ένα νοικοκυριό.
Από το εισόδημα.
Από το κόστος στέγασης.
Από τους μισθούς.
Από την εργασιακή ασφάλεια.
Από το κόστος ανατροφής.
Από τη δυνατότητα πρόσβασης σε βρεφονηπιακούς σταθμούς.
Από τη στήριξη των νέων γονέων.
Από την ποιότητα της δημόσιας υγείας.
Από το σχολείο.
Από το αν μια μητέρα ή ένας πατέρας μπορεί πραγματικά να συνδυάσει την εργασία με την οικογενειακή ζωή.
Σύλλογος Διδασκόντων: Πότε συνεδριάζει, ποιοι συμμετέχουν και πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις
Η οικογένεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά
Εάν υπάρχει πραγματική πρόθεση αντιμετώπισης του δημογραφικού, απαιτείται μια πολιτική που να διαπερνά ολόκληρο το κράτος.
Δεν μπορεί το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής να εφαρμόζει ένα μέτρο, το υπουργείο Παιδείας ένα άλλο και η οικονομική πολιτική να δημιουργεί ταυτόχρονα νέες πιέσεις στα οικογενειακά εισοδήματα.
Η στήριξη της οικογένειας πρέπει να είναι οριζόντια.
Να ξεκινά από τη στέγαση και να φτάνει μέχρι το σχολείο. Να αφορά την εργασία, την υγεία, την προσχολική αγωγή, τις υποδομές, τη φορολογία και την καθημερινότητα των γονέων.
Γιατί το παιδί δεν είναι μια ακόμη μεταβλητή σε έναν οικονομικό πίνακα. Είναι ο πυρήνας της κοινωνικής συνέχειας.
Και μέσα σε όλα αυτά υπάρχουν παιδιά που χρειάζονται ακόμη μεγαλύτερη προστασία
Μια σοβαρή δημογραφική πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στο να αυξηθούν οι γεννήσεις.
Πρέπει ταυτόχρονα να προστατεύει κάθε παιδί που ήδη υπάρχει.
Παιδιά που μεγαλώνουν σε οικογένειες με σοβαρές δυσκολίες, παιδιά που αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό, παιδιά χωρίς επαρκή οικογενειακή προστασία, ασυνόδευτοι ανήλικοι και μαθητές που χρειάζονται ειδική εκπαιδευτική ή κοινωνική υποστήριξη δεν μπορούν να αφήνονται στην τύχη τους.
Εδώ ακριβώς φαίνεται η αξία ενός ισχυρού δημόσιου συστήματος.
Το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί απλώς ως χώρος διδασκαλίας μαθημάτων. Πρέπει να μπορεί να εντοπίζει τις ανάγκες, να υποστηρίζει τα παιδιά και να συνεργάζεται με τις απαραίτητες κοινωνικές και υγειονομικές υπηρεσίες.
Κανένα παιδί δεν ευθύνεται για τις συνθήκες στις οποίες γεννήθηκε.
Η κοινωνία είναι εκείνη που οφείλει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε κάθε παιδί να έχει πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην προστασία και σε πραγματικές ευκαιρίες για το μέλλον.
Η Ελλάδα γερνά και το σχολείο το βλέπει πρώτο
Η γήρανση του πληθυσμού δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Πρόκειται για ευρωπαϊκή τάση, με την Ελλάδα να βρίσκεται αντιμέτωπη με ιδιαίτερα έντονες δημογραφικές πιέσεις.
Η Eurostat επισημαίνει ότι οι πληθυσμιακές προβολές βασίζονται σε υποθέσεις για τις γεννήσεις, τη θνησιμότητα και τη μετανάστευση και δεν αποτελούν βέβαιες προβλέψεις. Ωστόσο, αποτυπώνουν με σαφήνεια την κατεύθυνση που μπορεί να πάρει ο πληθυσμός εάν οι σημερινές τάσεις συνεχιστούν.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο δείκτης γονιμότητας το 2024 διαμορφώθηκε μόλις στο 1,34 παιδί ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το επίπεδο περίπου 2,1 που απαιτείται μακροπρόθεσμα για τη φυσική αναπλήρωση του πληθυσμού χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η μετανάστευση.
Το μήνυμα είναι σαφές: η δημογραφική αλλαγή δεν πρόκειται να λυθεί από μόνη της.
Από τα άδεια χωριά στα άδεια προαύλια
Η μεγάλη πρόκληση για την Ελλάδα δεν είναι απλώς να καταγράψει πόσα παιδιά θα γεννηθούν τα επόμενα χρόνια.
Είναι να δημιουργήσει μια κοινωνία στην οποία οι νέοι άνθρωποι θα μπορούν να αποφασίζουν για την οικογένειά τους χωρίς να θεωρούν ότι η απόκτηση παιδιού ισοδυναμεί με οικονομική και εργασιακή περιπέτεια.
Και αυτό απαιτεί αλλαγή προτεραιοτήτων.
Περισσότερη κοινωνική πολιτική.
Πραγματική στεγαστική πολιτική.
Ισχυρό δημόσιο σχολείο.
Προσβάσιμες υπηρεσίες για την οικογένεια.
Στήριξη των νέων γονέων.
Υποδομές στην περιφέρεια.
Κίνητρα ώστε οι νέοι να μπορούν να παραμείνουν στον τόπο τους.
Γιατί αν οι νέοι φεύγουν, οι οικογένειες δυσκολεύονται να δημιουργηθούν και οι γεννήσεις μειώνονται, τότε η ερήμωση δεν είναι πλέον απλώς ένα πρόβλημα της υπαίθρου.
Γίνεται πρόβλημα ολόκληρης της χώρας.
Το δημογραφικό δεν σηκώνει άλλη αναβολή
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλη μία επικοινωνιακή εκστρατεία για το δημογραφικό. Χρειάζεται μια μακρόπνοη πολιτική με διάρκεια, ανεξάρτητα από εκλογικούς κύκλους και κυβερνητικές αλλαγές.
Γιατί η δημογραφία έχει μια ιδιαιτερότητα: οι αποφάσεις που παίρνονται σήμερα δεν αποδίδουν αύριο.
Χρειάζονται χρόνια για να φανούν.
Και αντίστοιχα, τα λάθη που γίνονται σήμερα μπορεί να τα πληρώσει η κοινωνία για δεκαετίες.
Τα σχολεία είναι ίσως ο πιο καθαρός καθρέφτης αυτής της πραγματικότητας.
Λιγότερα παιδιά σήμερα σημαίνουν λιγότερους μαθητές αύριο, λιγότερες νέες οικογένειες στην περιφέρεια και τελικά μια κοινωνία με ολοένα μεγαλύτερο βάρος στις μεγαλύτερες ηλικίες.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι απλώς να γεμίσουν ξανά τα σχολικά προαύλια.
Είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε οι νέοι άνθρωποι να θέλουν και να μπορούν να δημιουργήσουν οικογένεια.
