Η ελληνική γλώσσα έχει δεκάδες μικρές παγίδες που συναντάμε καθημερινά, ακόμη και σε κείμενα που θεωρούμε απολύτως σωστά.
Ένας τόνος, ένα κόμμα, μια διαφορετική κατάληξη ή μια μικρή αλλαγή στη σύνταξη μπορεί να επηρεάσει το νόημα μιας φράσης. Ορισμένοι κανόνες είναι αυστηρά γραμματικοί και ορθογραφικοί, ενώ άλλοι αφορούν τη σαφήνεια, τη σύνταξη και την ακρίβεια του λόγου.
Συχνές ορθογραφικές αντιπαραθέσεις στην ελληνική γλώσσα!!
Ακολουθούν 20 χαρακτηριστικές περιπτώσεις που αξίζει να θυμόμαστε.
1. Το κόμμα που μπορεί να αλλάξει το νόημα
Η θέση ενός κόμματος μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ερμηνεία μιας πρότασης, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν αναφορικές προτάσεις.
Για παράδειγμα:
«Δεν έφαγαν τα φρούτα που ήταν σάπια.»
Εδώ το «που ήταν σάπια» προσδιορίζει ποια φρούτα αφορά η πρόταση.
Αντίθετα:
«Δεν έφαγαν τα φρούτα, που ήταν σάπια.»
Η αναφορική πρόταση λειτουργεί ως πρόσθετη πληροφορία για τα φρούτα. Έτσι, ανάλογα και με τα συμφραζόμενα, μπορεί να δημιουργείται η εντύπωση ότι όλα τα φρούτα ήταν σάπια.
Το σημαντικό είναι ότι το κόμμα δεν αποτελεί απλώς μια παύση στην ανάγνωση. Μπορεί να διαφοροποιήσει τη συντακτική σχέση και την ερμηνεία της πρότασης.
2. «Ότι» ή «ό,τι»;
Μία από τις πιο γνωστές γλωσσικές παγίδες.
Το «ότι» είναι σύνδεσμος και συνήθως μπορεί να αντικατασταθεί από το «πως»:
«Ξέρω ότι θα έρθεις.»
= «Ξέρω πως θα έρθεις.»
Το «ό,τι» είναι αναφορική αντωνυμία και σημαίνει περίπου «αυτό που» ή «οτιδήποτε»:
«Κάνε ό,τι θέλεις.»
«Πάρε ό,τι χρειάζεσαι.»
Ένα χρήσιμο τεστ είναι το εξής: αν η λέξη μπορεί να αντικατασταθεί από το «οτιδήποτε» ή το «αυτό που», γράφουμε ό,τι. Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής επιβεβαιώνει τη συγκεκριμένη διάκριση.
3. «Πού» και «που» δεν είναι το ίδιο
Το «πού» παίρνει τόνο όταν χρησιμοποιείται ως ερωτηματική λέξη:
«Πού πηγαίνεις;»
«Δεν ξέρω πού βρίσκεται.»
Αντίθετα, το «που» χωρίς τόνο χρησιμοποιείται ως αναφορική λέξη:
«Το σπίτι που αγόρασε.»
Αντίστοιχα, το «πώς» παίρνει τόνο όταν έχει ερωτηματική ή τροπική σημασία:
«Πώς το έκανες;»
«Δεν κατάλαβα πώς έγινε.»
Ενώ:
«Μου είπε πως θα έρθει.»
Εδώ το «πως» σημαίνει «ότι» και δεν παίρνει τόνο.
4. «Η φίλη μου είπε» ή «Η φίλη μού είπε»;
Οι άτονες προσωπικές αντωνυμίες μου, σου, του μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να δημιουργήσουν αμφισημία.
Δείτε τη διαφορά:
«Η φίλη μου είπε.»
Μπορεί να σημαίνει ότι η φίλη μου μίλησε.
«Η φίλη μού είπε.»
Σημαίνει ότι η φίλη είπε κάτι σε εμένα.
Ο τόνος στο «μού» χρησιμοποιείται εδώ για να αποσαφηνίσει τη σημασία και να μην υπάρχει σύγχυση.
5. «Τριάμισι» ή «τρεισήμισι»;
Εδώ η επιλογή συνδέεται με το γένος του ουσιαστικού.
Με ουδέτερα ουσιαστικά:
- τριάμισι κιλά
- τριάμισι μέτρα
- τριάμισι χρόνια
- τριάμισι λεπτά
Με αρσενικά και θηλυκά:
- τρεισήμισι ώρες
- τρεισήμισι μέρες
- τρεισήμισι μήνες
- τρεισήμισι άνθρωποι
Έτσι:
«Το ταξίδι κράτησε τρεισήμισι ώρες.»
αλλά:
«Περπάτησα τριάμισι χιλιόμετρα.»
Η διάκριση αυτή στηρίζεται στον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται τα σύνθετα αριθμητικά με το «μισός».
6. «Όσοι» ή «όσους»;
Εδώ δεν αποφασίζουμε με βάση τη λέξη που προηγείται, αλλά εξετάζουμε τον συντακτικό ρόλο της αντωνυμίας μέσα στη δευτερεύουσα πρόταση.
«Χαιρέτησα όλους όσοι ήρθαν.»
Το «όσοι» είναι το υποκείμενο του ρήματος «ήρθαν».
Αντίθετα:
«Χαιρέτησα όλους όσους γνώριζα.»
Το «όσους» είναι αντικείμενο του «γνώριζα».
Ο απλός κανόνας είναι:
Όσοι = όταν είναι υποκείμενο.
Όσους = όταν είναι αντικείμενο.
7. «Κατ’ αρχάς» και «κατ’ αρχήν»
Οι δύο εκφράσεις μοιάζουν πολύ, αλλά δεν έχουν ακριβώς την ίδια σημασία.
Κατ’ αρχάς σημαίνει αρχικά, πρώτα απ’ όλα:
«Κατ’ αρχάς, πρέπει να εξετάσουμε τα δεδομένα.»
Κατ’ αρχήν σημαίνει σε επίπεδο αρχής, καταρχήν, θεωρητικά:
«Κατ’ αρχήν συμφωνώ με την πρόταση.»
Έτσι, όταν θέλουμε να πούμε «πρώτα απ’ όλα», η ασφαλής επιλογή είναι κατ’ αρχάς.
8. «Επίλεξε» ή «επέλεξε»;
Εδώ συναντάμε ένα πολύ συχνό λάθος.
Όταν δίνουμε εντολή, χρησιμοποιούμε:
«Επίλεξε την απάντηση που θεωρείς σωστή.»
Το «επέλεξε» είναι τύπος της οριστικής αορίστου:
«Εκείνος επέλεξε την απάντηση.»
Η διάκριση επιβεβαιώνεται και από το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, όπου η προστακτική του «επιλέγω» καταγράφεται ως «επίλεξε».
9. «Όσον αφορά» – χωρίς περιττές περιπλοκές
Στον προσεγμένο γραπτό λόγο μπορούμε να γράψουμε:
«Όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα…»
«Όσον αφορά τους εκπαιδευτικούς…»
«Όσον αφορά την οικονομία…»
Το ρήμα «αφορά» είναι μεταβατικό και συντάσσεται άμεσα με αντικείμενο.
Επομένως, η διατύπωση «όσον αφορά το θέμα» είναι η απλή και ασφαλής επιλογή.
10. «Πιο καλύτερος» ή «καλύτερος»;
Δεν χρειάζεται να χρησιμοποιούμε ταυτόχρονα το «πιο» και έναν ήδη συγκριτικό τύπο.
Λέμε:
«Η δεύτερη λύση είναι καλύτερη.»
ή:
«Η δεύτερη λύση είναι πιο καλή.»
Όχι:
«Η δεύτερη λύση είναι πιο καλύτερη.»
Το ίδιο ισχύει για τύπους όπως:
πιο μεγαλύτερος ❌
πιο μικρότερος ❌
πιο χειρότερος ❌
Προτιμάμε είτε τον συγκριτικό είτε το «πιο» με το θετικό επίθετο.
11. «Μη» ή «μην»;
Η επιλογή ανάμεσα σε «μη» και «μην» εξαρτάται από τον αρχικό ήχο της επόμενης λέξης.
Λέμε:
«Μην αργήσεις.»
«Μην έρθεις.»
«Μην τον πάρεις.»
Αλλά:
«Μη φοβάσαι.»
«Μη μιλάς.»
Ο κανόνας συνδέεται με τη διατήρηση ή την αποβολή του τελικού -ν και δεν είναι σωστό να χρησιμοποιούμε μηχανικά τον ίδιο τύπο σε όλες τις περιπτώσεις.
12. Το τελικό «-ν»: «στην» ή «στη»;
Το τελικό -ν διατηρείται σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα, μεταξύ άλλων πριν από φωνήεντα και πριν από ορισμένα σύμφωνα.
Έτσι γράφουμε:
στην Ελλάδα
στην αυλή
στην τάξη
στην πόλη
στην πόρτα
Αλλά:
στη χώρα
στη θάλασσα
στη σχολή
στη δουλειά
Αντίστοιχη λογική εφαρμόζεται και στους τύπους τον/το και την/τη.
13. «Μια» ή «μία»;
Και οι δύο τύποι υπάρχουν, αλλά δεν χρησιμοποιούνται πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Το «μια» χρησιμοποιείται πολύ συχνά ως άτονο αόριστο άρθρο:
«Μια γυναίκα μπήκε στην αίθουσα.»
Το «μία» μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν θέλουμε να τονίσουμε την αριθμητική σημασία:
«Μία και μόνο μία φορά.»
«Υπήρχε μία λύση και καμία άλλη.»
Άρα ο τόνος μπορεί να συνδέεται με την έμφαση στην αριθμητική σημασία.
14. «Εξαιτίας» ή «χάρη»;
Οι δύο λέξεις δηλώνουν αιτία, αλλά συνήθως χρησιμοποιούνται σε διαφορετικό αξιολογικό πλαίσιο.
«Άργησε εξαιτίας της κίνησης.»
Η αιτία οδήγησε σε ανεπιθύμητο αποτέλεσμα.
«Πέτυχε χάρη στην προσπάθειά του.»
Η αιτία παρουσιάζεται ως ευνοϊκή και οδήγησε σε θετικό αποτέλεσμα.
Δεν πρόκειται όμως για απόλυτο κανόνα. Η επιλογή εξαρτάται και από το νόημα που θέλει να δώσει ο ομιλητής.
15. «Παρεμπιπτόντως» – μια λέξη που γράφεται συχνά λάθος
Ο σωστός τύπος είναι:
παρεμπιπτόντως
και όχι:
παρεπιπτόντως.
Παράδειγμα:
«Παρεμπιπτόντως, έχεις δει τη νέα ανακοίνωση;»
Μπορεί να φαίνεται λεπτομέρεια, αλλά είναι από εκείνες τις λέξεις που αποκαλύπτουν γρήγορα αν ένα κείμενο έχει επιμεληθεί.
16. «Αντεπεξέρχομαι» – όχι «ανταπεξέρχομαι»
Ένα ακόμη συχνό λάθος.
Ο σωστός τύπος είναι:
αντεπεξέρχομαι
και στον αόριστο:
αντεπεξήλθα
Παράδειγμα:
«Κατάφερε να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις της εργασίας.»
Η μορφή «ανταπεξέρχομαι» είναι πολύ διαδεδομένη στην καθημερινή χρήση, αλλά δεν είναι ο καθιερωμένος τύπος του ρήματος.
17. «Επικοινωνώ με κάποιον»
Όταν το «επικοινωνώ» χρησιμοποιείται με τη σημασία «έρχομαι σε επαφή», συντάσσεται με την πρόθεση με:
«Επικοινώνησα με τον διευθυντή.»
«Θα επικοινωνήσουμε με το Υπουργείο.»
«Επικοινώνησε μαζί μου χθες.»
Άρα:
«Επικοινώνησα τον διευθυντή.» ❌
«Επικοινώνησα με τον διευθυντή.» ✅
18. «Απ’ ό,τι» ή «απ’ ότι»;
Όταν το «ό,τι» σημαίνει «αυτό που», κρατάμε το κόμμα:
«Ήταν καλύτερο απ’ ό,τι περίμενα.»
= Ήταν καλύτερο από αυτό που περίμενα.
«Διαφορετικό απ’ ό,τι φανταζόμουν.»
Αντίθετα:
«Μου είπε ότι θα έρθει.»
Εδώ έχουμε τον ειδικό σύνδεσμο «ότι», χωρίς κόμμα.
19. «Συνεχίζω να εργάζομαι» – όχι «συνεχίζω εργάζομαι»
Όταν το «συνεχίζω» συνοδεύεται από δεύτερο ρήμα, χρησιμοποιούμε τη σύνταξη με να:
«Συνεχίζω να εργάζομαι.»
«Συνεχίζει να προσπαθεί.»
«Συνεχίζουμε να αναζητούμε λύσεις.»
Η μορφή:
«Συνεχίζω εργάζομαι»
δεν αποτελεί τη φυσιολογική σύνταξη της Νέας Ελληνικής.
20. «Χρόνια» ή «χρονών»;
Ένα ακόμη σημείο που συχνά προκαλεί αμφιβολίες.
Όταν δηλώνουμε ηλικία, χρησιμοποιούμε κανονικά:
«Ένα παιδί τριών ετών.»
ή:
«Ένα παιδί τριών χρόνων.»
Και οι δύο διατυπώσεις χρησιμοποιούνται στη Νέα Ελληνική, αλλά σε επίσημο ή διοικητικό λόγο το «τριών ετών» είναι συχνά η προτιμότερη επιλογή.
Αντίστοιχα:
«Ο μαθητής είναι 15 ετών.»
είναι ιδιαίτερα συνηθισμένη διατύπωση σε επίσημα κείμενα.
20 μικρές λεπτομέρειες, μεγάλη διαφορά
Η σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας δεν σημαίνει ότι πρέπει να απομνημονεύσουμε εκατοντάδες κανόνες.
Σημαίνει κυρίως ότι πρέπει να προσέχουμε τι ακριβώς θέλουμε να πούμε.
Ένα κόμμα μπορεί να αλλάξει την ερμηνεία μιας πρότασης.
Ένας τόνος μπορεί να ξεχωρίσει δύο διαφορετικές σημασίες.
Μια κατάληξη μπορεί να αλλάξει τον συντακτικό ρόλο μιας λέξης.
Μια διαφορετική σύνταξη μπορεί να κάνει ένα κείμενο πιο σαφές και πιο ακριβές.
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μάθημα:
Η καλή χρήση της γλώσσας δεν είναι επίδειξη γνώσεων. Είναι τρόπος να επικοινωνούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια.
