Η παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης εποχής. Με την ταχύτητα που διαδίδονται οι πληροφορίες μέσω των κοινωνικών δικτύων, μια ψευδής είδηση μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να φτάσει σε χιλιάδες ή ακόμη και εκατομμύρια χρήστες, χωρίς να έχει προηγηθεί ο απαραίτητος έλεγχος της αξιοπιστίας της.
Ο όρος «viral» έχει γίνει πλέον μέρος της καθημερινότητάς μας. Ωστόσο, η μεγάλη διάδοση μιας είδησης δεν αποτελεί απόδειξη ότι είναι αληθινή. Αντίθετα, πολλές φορές η συναισθηματική φόρτιση, οι εντυπωσιακοί τίτλοι και η επιθυμία των χρηστών να μοιραστούν κάτι που τους προκαλεί έκπληξη συμβάλλουν στην εξάπλωση ψευδών πληροφοριών.
Μπορούμε, όμως, να προστατευτούμε από τα fake news; Η απάντηση είναι ναι. Υπάρχουν συγκεκριμένα σημάδια που μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεχωρίσουμε μια αξιόπιστη είδηση από μια παραπλανητική δημοσίευση.
Γονείς εναντίον εκπαιδευτικών: Όταν ο δάσκαλος γίνεται ο «ένοχος» για όλα
Αυτοαξιολόγηση σχολικών μονάδων: Πώς μπορεί να αξιολογηθεί ένα σχολείο όταν του λείπουν τα βασικά;
Οι 9 τρόποι για να αναγνωρίζετε τις ψευδείς ειδήσεις
1. Ελέγξτε την ημερομηνία δημοσίευσης
Πριν διαβάσετε ή κοινοποιήσετε μια είδηση, ελέγξτε πότε δημοσιεύτηκε. Παλαιότερα γεγονότα συχνά επανέρχονται στα κοινωνικά δίκτυα και παρουσιάζονται λανθασμένα ως πρόσφατες εξελίξεις. Η απουσία ημερομηνίας αποτελεί επίσης λόγο επιφύλαξης.
2. Εξετάστε ποιος δημοσιεύει την είδηση
Αναζητήστε τον συντάκτη και το μέσο ενημέρωσης που υπογράφει το δημοσίευμα. Υπάρχουν στοιχεία επικοινωνίας; Παρουσιάζεται η ταυτότητα της συντακτικής ομάδας; Η διαφάνεια είναι βασικό στοιχείο αξιοπιστίας.
3. Ελέγξτε την αξιοπιστία της πηγής
Μην αρκείστε σε έναν τίτλο ή σε ένα screenshot. Εξετάστε αν το συγκεκριμένο μέσο δημοσιεύει τεκμηριωμένες ειδήσεις, αν παραπέμπει σε επίσημες πηγές και αν διορθώνει τα λάθη του. Αναζητήστε την ίδια πληροφορία και σε άλλα αξιόπιστα μέσα.
4. Ξεχωρίστε την είδηση από την προσωπική άποψη
Ένα άρθρο γνώμης, μια ανάλυση και μια δημοσιογραφική είδηση δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η προσωπική άποψη δεν αποτελεί αυτομάτως fake news, αλλά πρέπει να παρουσιάζεται ξεκάθαρα ως άποψη και όχι ως επιβεβαιωμένο γεγονός.
5. Μην εμπιστεύεστε μια είδηση επειδή έγινε viral
Οι χιλιάδες κοινοποιήσεις και τα εκατοντάδες σχόλια δεν αποδεικνύουν την εγκυρότητα μιας πληροφορίας. Αναζητήστε αν το γεγονός επιβεβαιώνεται από ανεξάρτητες και αξιόπιστες δημοσιογραφικές πηγές.
6. Προσέξτε τους υπερβολικούς τίτλους
Τίτλοι με κεφαλαία γράμματα, πολλά θαυμαστικά, δραματικές διατυπώσεις και υποσχέσεις για αποκαλύψεις αποτελούν συχνά ενδείξεις παραπλανητικού περιεχομένου. Ο στόχος μπορεί να είναι απλώς να προκαλέσουν έντονη αντίδραση και να εξασφαλίσουν περισσότερα κλικ.
7. Μην κοινοποιείτε περιεχόμενο που σας πιέζει να το διαδώσετε
Φράσεις όπως «κοινοποιήστε το πριν το κατεβάσουν», «προωθήστε το παντού» ή «τα μέσα δεν θέλουν να το μάθετε» πρέπει να μας κάνουν ιδιαίτερα προσεκτικούς. Η πίεση για άμεση αναδημοσίευση δεν αποτελεί απόδειξη αλήθειας.
8. Παρατηρήστε τα ορθογραφικά και συντακτικά λάθη
Πολλά λάθη, αδέξιες διατυπώσεις και ασυνήθιστη σύνταξη μπορεί να αποτελούν ενδείξεις πρόχειρης ή αυτοματοποιημένης παραγωγής περιεχομένου. Δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ότι μια είδηση είναι ψεύτικη, αλλά δικαιολογούν περαιτέρω έλεγχο.
9. Προσέξτε τις αυτόματες μεταφράσεις
Κείμενα που φαίνεται να έχουν μεταφραστεί αυτόματα από άλλη γλώσσα μπορεί να περιέχουν αλλοιωμένα νοήματα, λανθασμένα ονόματα ή ανακριβείς πληροφορίες. Αναζητήστε την αρχική πηγή και ελέγξτε αν το περιεχόμενο αποδίδεται σωστά.
Fake news: Μπορούν να δημιουργήσουν ακόμη και ψεύτικες αναμνήσεις
Οι κίνδυνοι της παραπληροφόρησης δεν περιορίζονται στην αναπαραγωγή λανθασμένων πληροφοριών. Επιστημονικές έρευνες έχουν δείξει ότι οι ψευδείς ειδήσεις μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε γεγονότα, δημιουργώντας ακόμη και αναμνήσεις για περιστατικά που δεν συνέβησαν ποτέ.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει έρευνα που πραγματοποιήθηκε την εβδομάδα πριν από το δημοψήφισμα του 2018 στην Ιρλανδία για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Science.
Οι ερευνητές συγκέντρωσαν 3.140 ψηφοφόρους και τους παρουσίασαν έξι ειδήσεις, δύο από τις οποίες ήταν κατασκευασμένες. Οι ψεύτικες ιστορίες αφορούσαν υποτιθέμενες παράνομες ή παραβατικές δραστηριότητες προσώπων που συνδέονταν με τις δύο αντίπαλες πλευρές του δημοψηφίσματος.
Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αναφέρουν αν γνώριζαν τα συγκεκριμένα γεγονότα και τι θυμούνταν από αυτά. Αφού ενημερώθηκαν ότι ορισμένες ειδήσεις ήταν ψεύτικες, υποβλήθηκαν και σε γνωστικό τεστ.
Τα ευρήματα ήταν ιδιαίτερα αποκαλυπτικά:
- Σχεδόν οι μισοί συμμετέχοντες ανέφεραν ότι θυμούνταν τουλάχιστον μία από τις ψεύτικες ειδήσεις.
- Αρκετοί θυμήθηκαν λεπτομέρειες από γεγονότα που δεν είχαν συμβεί ποτέ.
- Οι συμμετέχοντες ήταν πιθανότερο να θυμούνται ψευδείς πληροφορίες που ταίριαζαν με τις πολιτικές τους πεποιθήσεις.
- Πολλοί πρόσθεσαν στη μνήμη τους λεπτομέρειες που δεν υπήρχαν καν στις αρχικές ψεύτικες ιστορίες.
Η έρευνα ανέδειξε έτσι τον τρόπο με τον οποίο οι προσωπικές πεποιθήσεις μπορούν να επηρεάσουν την αξιολόγηση των πληροφοριών και τη μνήμη μας.
Είναι οι ηλικιωμένοι πιο ευάλωτοι στα fake news;
Ένα ακόμη ενδιαφέρον ερώτημα αφορά τον ρόλο της ηλικίας στην αναγνώριση των ψευδών ειδήσεων.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Experimental Psychology: Applied εξέτασε κατά πόσο η ηλικία επηρεάζει την ικανότητα των ανθρώπων να ξεχωρίζουν τις αληθείς από τις ψευδείς πληροφορίες.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ενήλικες δεν είναι απαραίτητα πιο επιρρεπείς στην παραπληροφόρηση σε σχέση με τους νεότερους. Οι πιθανότητες να πιστέψουν μια ψευδή είδηση ήταν γενικά παρόμοιες, με εξαίρεση ορισμένες περιπτώσεις πολύ ηλικιωμένων ατόμων.
Οι ερευνητές επισημαίνουν, ωστόσο, ότι οι συνέπειες της παραπληροφόρησης μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές για τους μεγαλύτερους ανθρώπους, ειδικά όταν αφορούν οικονομικά ζητήματα ή θέματα υγείας.
Η κριτική σκέψη είναι η καλύτερη άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση
Στην εποχή της αδιάκοπης ροής πληροφοριών, η ικανότητα αξιολόγησης μιας είδησης αποτελεί βασική δεξιότητα για όλους τους χρήστες του διαδικτύου.
Δεν αρκεί να διαβάζουμε έναν τίτλο, να βλέπουμε μια ανάρτηση ή να εμπιστευόμαστε κάτι επειδή το κοινοποίησαν πολλοί. Χρειάζεται να αναζητούμε την αρχική πηγή, να διασταυρώνουμε τα στοιχεία και να διαχωρίζουμε τα πραγματικά γεγονότα από τις προσωπικές εκτιμήσεις.
Το σημαντικότερο είναι να θυμόμαστε έναν απλό κανόνα: Πριν κοινοποιήσουμε μια είδηση, πρέπει πρώτα να είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε ελέγξει την αξιοπιστία της.
Η αντιμετώπιση των fake news δεν είναι ευθύνη μόνο των δημοσιογράφων και των μέσων ενημέρωσης. Είναι ευθύνη όλων μας.

