Ένα μοναδικό ταξίδι στην Ελληνική Ιστορία μέσα από τα κέρινα ομοιώματα και τις δημιουργίες του Παύλου Βρέλλη – Από το Μπιζάνι Ιωαννίνων και την «Προεπανάσταση» έως την Επανάσταση, τις σύγχρονες αναφορές και το «Κρυφό Σχολειό».
Γράφει ο Μανιάτης Γεώργιος
Πρόλογος
Η πόρτα έκλεισε πίσω μου και κατέβηκα τα πρώτα σκαλοπάτια με δυσκολία. Η απουσία φυσικού φωτός και ο πολύ χαμηλός τεχνητός φωτισμός με έκαναν να είμαι πολύ προσεκτικός στο διάβα μου. Σε λίγα μόλις μέτρα, το πρώτο έκθεμα.
Μου έκανε εντύπωση αυτή η σκοτεινή ατμόσφαιρα, υποτίθεται ότι σε ένα μουσείο η παρατήρηση είναι η βασική απόλαυση του επισκέπτη.
«Μάλλον δεν είναι ένα μουσείο σαν όλα τα άλλα», σκέφτηκα για μια στιγμή.
Μπιζάνι Ιωαννίνων
Βρισκόμαστε στο 12ο χλμ. Εθνικής οδού Ιωαννίνων – Άρτας, έτος 1983. Έχοντας συνταξιοδοτηθεί, σε ηλικία 60 ετών, ο Παύλος Βρέλλης αγοράζει με το εφ’ άπαξ του αυτόν τον χώρο 17 στρεμμάτων, στο χωριό Μπιζάνι.
Χαράζει δρόμους, διαμορφώνει πλατείες, φυτεύει δέντρα. Στο κτίριο που θα στέγαζε το Μουσείο, δίνει ο ίδιος μορφή αστικής φρουριακής αρχιτεκτονικής της ενδοχώρας της Ηπείρου κατά τον 18ο αιώνα.
Κάτω αριστερά η είσοδος, ακολουθεί ένα μικρό κτήριο που λειτουργεί ως χώρος υποδοχής των επισκεπτών. Πάνω δεξιά το βασικό κτήριο που φιλοξενεί το Μουσείο.
Προεπανάσταση
Από τα πρώτα κιόλας εκθέματα, ο ιδιαίτερα χαμηλός φωτισμός σε συνδυασμό με τη διαμόρφωση και το περιεχόμενο του μουσείου, με έκαναν να νιώσω μία ατμόσφαιρα απουσίας της ροής του χρόνου.
Ολοένα και περισσότερο, μου δινόταν η αίσθηση ότι «γλιστρούσα» ανάμεσα σε «παγωμένα» στο χρόνο στιγμιότυπα ορόσημων γεγονότων του Ελληνικού Γένους.
«Εξαιρετικά ευφυής προσέγγιση του καλλιτέχνη, που αποτελεί θεμέλιο λίθο του μουσείου», ήταν μία από τις σκέψεις μου, κατά την περιήγησή μου στην πρώτη κατηγορία εκθεμάτων με τίτλο «Προεπανάσταση».
Παύλος Βρέλλης
Είναι γλύπτης; Είναι ζωγράφος; Αρχιτέκτονας ή πολιτικός μηχανικός; Σκηνοθέτης; Ηλεκτρολόγος ή Οικοδόμος; Ποιες άλλες ειδικότητες χρειάστηκαν για τη δημιουργία αυτού του «Οχυρού» του Ελληνισμού;
«Ο δημιουργός και το δημιούργημά του»
Προτού διαβώ την είσοδο του μουσειακού χώρου, ένας συνοδός μού έδωσε βασικές πληροφορίες για το ιστορικό και την ταυτότητα του μουσείου.
Ομολογώ ότι έμεινα έκπληκτος στο τέλος της περιγραφής του, όταν άκουσα τη φράση:
«Η διαμόρφωση του εξωτερικού χώρου των 17 στρεμμάτων, η κατασκευή όλων των κτηρίων, η δημιουργία των κέρινων ομοιωμάτων, η επιλογή της ένδυσης αυτών, οτιδήποτε συναντήσατε εκτός και όσα θα δείτε εντός του μουσείου, είναι όλα έμπνευση και δουλειά ενός μόνο ανθρώπου.»
Πώς μπορεί κάτι τέτοιο να είναι εφικτό; Εάν υπάρχει απάντηση, ίσως ένα μέρος αυτής να βρίσκεται στα βιώματα του Παύλου Βρέλλη μέχρι την ηλικία των 60 ετών, οπότε βάζει μπρος αυτό το ασύλληπτο και ασύμμετρο εγχείρημα.
Σύντομο βιογραφικό του καλλιτέχνη παρουσιάζεται στον σχετικό σύνδεσμο.
Επανάσταση
Ακολουθώντας ένα βασικό μονοπάτι πολύ χαμηλού φωτισμού, έρχεσαι αντιμέτωπος με εσωτερικές κοιλότητες, οι οποίες φιλοξενούν τα κέρινα ομοιώματα.
Όλα τριγύρω σου προσομοιάζουν τοίχους-πετρώματα σπηλαίου και σε κάθε κοιλότητα υπάρχει μια διαφορετική σκηνή. Έτσι φαντάστηκε ο καλλιτέχνης το ταξίδι του επισκέπτη στο χρονικό της Ελληνικής Ιστορίας.
Η κάθε σκηνή διαμορφώνεται από πρόσωπα –με κατάλληλη ένδυση εποχής και σε πραγματικές διαστάσεις– και από αντικείμενα εποχής που ολοκληρώνουν το στιγμιότυπο.
Μακρυγιάννης. Κολοκοτρώνης. Νικηταράς.
Με τον Κολοκοτρώνη στη φυλακή, ολοκληρώνεται η 2η κατηγορία εκθεμάτων με τίτλο «Επανάσταση».
Σε αυτό το σημείο, στις προσωπικές σημειώσεις του Παύλου Βρέλλη διαβάζουμε:
«Κλείνοντας αυτή την ενότητα, αναφέρω ότι διάλεξα τις προσωπικότητες του Κολοκοτρώνη, του Νικηταρά και του Μακρυγιάννη, ξέροντας ότι έδωσαν ό,τι είχαν για τον Τόπο και τον Αγώνα και αντί για ουσιώδη αναγνώριση και δικαίωση, εισέπραξαν πίκρα. Και οι τρεις αυτοί επώνυμοι ήρωες και πολλοί άλλοι … επώνυμοι και ανώνυμοι».
Σύγχρονες Αναφορές και Αφιερώματα
Η κάθε σκηνή αποζητά τη λήψη της. Είμαι ο κάμεραμαν. Κινούμαι λίγο δεξιά, αριστερά, πασχίζω να βρω την καλύτερη οπτική γωνία.
Σε συνθήκες πολύ χαμηλού φωτισμού, αναζητώ τις λεπτομέρειες στα πρόσωπα των πρωταγωνιστών. Άραγε, τι σκέφτονται, τι νιώθουν;
Υπάρχουν, μάλιστα, κάποιοι χώροι-ανοίγματα με εκθέματα 360˚ ολόγυρά μου, άλλα μπροστά μου, άλλα υπερυψωμένα, στα πλάγια μου. Γίνομαι αποδέκτης πολλαπλών σκηνών ταυτόχρονα.
Βρίσκομαι στην 3η ενότητα με τίτλο «Σύγχρονες Αναφορές και Αφιερώματα», όταν αρχίζω να αναρωτιέμαι ποιος είναι πραγματικά το επίκεντρο.
Η Ελληνική Ιστορία που στέκει αναλλοίωτη στο χρόνο ή εγώ –ένας περαστικός– που έχω τη δυνατότητα να διδαχθώ από αυτήν;
Το εργαστήρι του Π. Βρέλλη
Η τελευταία σύνθεση αναβιώνει το παλιό εργαστήρι του καλλιτέχνη, το 1971, στο πατρικό του σπίτι, στα Γιάννενα.
Αποτυπώνεται ο ίδιος να φτιάχνει το πήλινο πρόπλασμά του, σε φυσικό μέγεθος. Απρόσμενη έκπληξη να μας προσφέρει αυτή την εικόνα στην ολοκλήρωση της περιήγησης!
Περισσότερα σχετικά με το εργαστήρι παρουσιάζονται στον σχετικό σύνδεσμο.
Εξερχόμενος από το χώρο του Μουσείου, νιώθω πλούσιος με όσα είδα και όσα βίωσα. Είμαι βαθιά ευγνώμων στον καλλιτέχνη.
Παράλληλα, νιώθω απογοήτευση. Δε θα καταφέρω να τον γνωρίσω από κοντά. Καθυστέρησα πάνω από 16 χρόνια. Κι είχα τόσα να τον ρωτήσω.
Ο Παύλος Βρέλλης έφυγε από τη ζωή στις 23 Ιουλίου 2010.
Όπως τους Ήρωες του Ελληνικού Γένους, έτσι και τον Π. Βρέλλη μπορώ πλέον να τον γνωρίσω μόνο από τις πράξεις του και τα κείμενά του.
Επίλογος
«Ξεκινώ με το Κρυφό Σχολειό, σα φόρο Τιμής σε όσους κράτησαν τη γλώσσα και την Εθνική μας ταυτότητα, στους σκοτεινούς πρώτους χρόνους της Τουρκοκρατίας.»
Πρόκειται για το πρώτο έκθεμα που συναντά ο επισκέπτης.
«Τη σύνθεση αυτή που έκαμα, την πίστεψα, τη μελέτησα, την αγάπησα».
Αυτή η σύνθεση είναι η αιτία που τον οδήγησε στο αποτέλεσμα του Μουσείου, όπως μας αποκαλύπτει ο ίδιος σε κείμενό του.
Στα λιγοστά Κρυφά Σχολειά κατά τους αιώνες της σκλαβιάς, ο Π. Βρέλλης εντοπίζει την ελπίδα για το αύριο. Θρησκεία, Γλώσσα, Πατρίδα, όλα διατηρήθηκαν στις ψυχές λιγοστών παιδιών από παπά-δάσκαλους.
Λιγοστά Κρυφά Σχολειά με λιγοστά παιδιά. Αυτά αρκούσαν για να διατηρηθεί η «φλόγα».
Ο Π. Βρέλλης αγωνιά για το αύριο του Τόπου. Στην ηλικία των 60 ετών, το «οπλοστάσιό» του είναι πλήρες.
«Μέτρησα την αντοχή μου και την ανοχή μου», μας γράφει, τη στιγμή που συνειδητοποιεί ο ίδιος ότι ήρθε η δική του ώρα να προσφέρει στις μελλοντικές γενιές.
Ο δικός του «Αγώνας» διήρκησε 13 ολόκληρα χρόνια. Στις 31 Ιουλίου 1995, το σύγχρονο Κρυφό Σχολειό ξεκινά τη λειτουργία του.
Στην ηλικία των 73 ετών, ο Π. Βρέλλης παραδίδει σε όλους μας έναν ιερό χώρο, που διαφυλάττει τις αξίες του Ελληνισμού και διατηρεί την ελπίδα για τη συνέχεια και το μέλλον της Ελλάδας.
