Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής
Διευθυντής του ΔΠΜΣ «Διδακτική των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες»
Σήμερα «εορτάζεται» η Παγκόσμια Ημέρα Λογικής. Καθιερώθηκε από την ΟΥΝΕΣΚΟ το 2019 σε συνεργασία με το Διεθνές Συμβούλιο Φιλοσοφίας και Ανθρωπιστικών Επιστημών (CIPSH) και εορτάζεται στις 14 Ιανουαρίου κάθε έτους. H ΟΥΝΕΣΚΟ στην σελίδα της στο διαδίκτυο υπογραμμίζει ότι ο κλάδος της λογικής είναι ιδιαίτερα επίκαιρος, απολύτως ζωτικής σημασίας για τις κοινωνίες και τις οικονομίες μας (λόγια της Γενικής Διευθύντριας της ΟΥΝΕΣΚΟ). Συμπληρώνει ότι «Η Παγκόσμια Ημέρα Λογικής έχει ως στόχο να φέρει την πνευματική ιστορία, την εννοιολογική σημασία και τις πρακτικές επιπτώσεις της λογικής στην προσοχή των διεπιστημονικών επιστημονικών κοινοτήτων και του ευρύτερου κοινού».
Η συγκεκριμένη ημερομηνία επιλέχθηκε επειδή αντιστοιχεί στην ημερομηνία θανάτου του Κουρτ Γκέντελ (April 28, 1906 – January 14, 1978) και στην ημερομηνία γέννησης του Άλφρεντ Τάρσκι (January 14, 1901 – October 26, 1983), δύο από τους πιο σημαντικούς λογικούς (Logicians) του εικοστού αιώνα. Οι δύο προαναφερόμενοι ήταν επίσης μαθηματικοί και φιλόσοφοι. Στην χώρα μας όμως η ημέρα αυτή είναι σχετικά άγνωστη. Η γνώμη μου είναι ότι θα πρέπει να ξεκινήσουν εκδηλώσεις και στην Ελλάδα για την ημέρα αυτή. Θα μπορούσε για παράδειγμα να καθιερωθεί επισήμως από το Υπουργείο Παιδείας ένα διδακτικό δίωρο στα σχολεία, όπου θα δίνεται έμφαση στην αξία της Λογικής μέσα από παραδείγματα και «παιχνίδια», σε συνδυασμό με την κριτική σκέψη.
Γιατί είναι όμως απαραίτητη η Λογική; Ή καλύτερα τί είναι η Λογική; Και αυτό που λέμε συχνά «κατά τη λογική μου» τι σημαίνει; Άλλο η Λογική και άλλο η λογική; Μήπως δεν είναι λογικό; Μήπως υπάρχει μόνο η Λογική, σαν επιστήμη ή κλάδο επιστημών; Οπότε και η λογική (λόγος;) εμπίπτει στην επιστήμη αυτή; Μήπως καλύτερα να λέμε «κατά την άποψή μου» ή κάτι σχετικό;
Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά. Η Λογική (ή λογική) έγινε αντιληπτό από πολύ νωρίς ότι αποτελεί ισχυρό «όπλο» για τον άνθρωπο και μάλιστα κατά πολλούς μας διαχωρίζει από τα ζώα! Βέβαια τίποτε δεν είναι προφανές και αυταπόδεικτο. Ειδικά με όσα γίνονται όλες τις εποχές, αλλά και σήμερα, σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Κυριαρχεί σήμερα η λογική; Θα δούμε όμως και παρακάτω αυτό το ερώτημα. Είναι γνωστή η συνεισφορά του Παρμενίδη στην λογική και κυρίως του μαθητή του Ζήνωνα, γνωστού για τα παράδοξά του. Ο Παρμενίδης θέσπισε βασικές αρχές της λογικής, όπως ο νόμος της Μη Αντίφασης και της Ταυτότητας. Πίστευε επιπλέον ότι μπορούμε να γνωρίσουμε το «Είναι» με την λογική. Ο Πλάτων προχώρησε παραπέρα και ενσωμάτωσε την λογική στις αρετές (σύνεση και μετά φρόνηση). Η αρετή κατά τον Πλάτωνα διαχωριζόταν στην σύνεση, την σωφροσύνη, την δικαιοσύνη και την ανδρεία. Η ένωση των μερών της μας κάνει το σύνολο της αρετής, κατά Πλάτωνα. Τα μέρη είναι αμοιβαίως αποκλειόμενα και το σύνολό τους είναι η αρετή. Απλές μαθηματικές έννοιες από την θεωρία συνόλων. Η σύνεση στα τελευταία έργα του Πλάτωνα αναφέρεται ως φρόνηση. Το ίδιο συνεχίζει και στον Αριστοτέλη. Στην σύγχρονη εποχή ενδιαφερόμαστε μόνο, ή σε πολύ μεγάλο βαθμό για τα υλικά αγαθά, που αποσκοπούν στο σώμα («σκήνεος»). Η ψυχή και το πνεύμα μας απασχολούν λιγότερο έως και καθόλου. Για την βελτίωση της ψυχής απαραίτητη είναι η ενασχόλησή μας καθημερινά με την αρετή. Αρετή όμως σημαίνει, κατά το ένα μέρος της λογική. Τί είναι όμως η λογική; Είπαμε παραπάνω ότι δεν υπάρχει «ἡ λογική μου», «ἡ λογική σου», κ.λπ. Υπάρχει η επιστήμη που ονομάζεται λογική και ασχολείται με την μία πλευρά της σκέψης, κατά τον Παπανούτσο, τους τύπους, τους κανόνες, τις αρχές της. Άρα, η λογική είναι κανονιστική επιστήμη. Η άλλη πλευρά είναι η ψυχολογία. Και οι δύο, λογική και ψυχολογία, αποτελούν, κατά τον Παπανούτσο, «προπαιδεία» της φιλοσοφίας. Αν τώρα αναλογιστούμε και τον Πλάτωνα που ενσωμάτωσε την διαλεκτική (λογική) στην εκπαίδευση των φυλάκων, οι οποίοι θα γινόταν άρχοντες καταλαβαίνουμε πόσο σημαντική θεωρούσαν την λογική στην αρχαία Ελλάδα. Στο τελευταίο στάδιο ο Πλάτων είχε βάλει την μελέτη της φιλοσοφίας. Γιατί όμως χρειάζεται ένα άνθρωπος, και κατ’ επέκτασιν ένας ηγέτης, την πορεία αυτής της εκπαίδευσης; Ο λόγος είναι για μεν τον κοινό άνθρωπο να «διοικεί» την ζωή του όσο πιο ορθά γίνεται, και για τους ηγέτες δε να διοικούν με αρετή το λαό τους. Γίνεται αυτό σήμερα; «Διοικούμε» τους εαυτούς μας με σύνεση (φρόνηση); Όχι. Γιατί; Διότι κυριαρχεί το εγώ και οι επιθυμίες μας. Τα κατώτερα στρώματα της ψυχής. Το επιθυμητικό και το θυμοειδές. Όχι το λογιστικό μέρος. Πώς μπορεί κάποιος να ξεφύγει; Μα φυσικά, με την μελέτη. Με ασκήσεις. Οι ηγέτες μας, παγκοσμίως, κυριαρχούνται από το λογιστικό μέρος της ψυχής; Οι πιο πολλοί όχι βέβαια. Κυριαρχούνται από το θυμοειδές και το Εγώ. Τί θα πρέπει να κάνουν; Να μελετήσουν, αν δεν το έχουν κάνει σε προγενέστερο επίπεδο. Έχουν χρόνο; Συνήθως, όχι, λόγω των καθηκόντων τους. Άρα, τί μένει; Μένει να έχουν καλούς συμβούλους. Τι να κάνουν οι σύμβουλοι; Να κολακεύουν τον ηγέτη; Όχι. Να γνωρίζουν τα θέματα και να τεκμηριώνουν με λογικούς συλλογισμούς τις απόψεις τους. Και πολλά άλλα χαρακτηριστικά θα πρέπει να έχουν οι ηγέτες, αλλά αυτό ξεφεύγει από το πλαίσιο αυτού του άρθρου.
Λογικοί συλλογισμοί, λοιπόν, που στηρίζονται στην Λογική και τους κανόνες της, ώστε να μην πέφτουμε, σκόπιμα ή αθέλητα σε λογικές πλάνες. Οι λογικές πλάνες έχουν ταξινομηθεί και είναι πάρα πολλές. Παράδειγμα πρόσφατο, να κάνει κόμμα ή όχι η κα Καρυστιανού; Μα, με τον άντρα της μπλα, μπλα, μπλα. Άλλοι λένε ότι εκμεταλλεύτηκε την συγκυρία, κ.λπ. Οι συλλογισμοί πρέπει να κρίνονται καθεαυτοί και όχι σε σχέση με το πρόσωπο. Η λογική αυτή πλάνη λέγεται ad hominem «επιχείρημα ενάντια στο άτομο» και αποτελεί μια πάρα πολύ συχνή λογική πλάνη όπου κάποιος αντί να αντικρούει το επιχείρημα άλλου, επιτίθεται στο πρόσωπο, τον χαρακτήρα, κ.λπ.
Τέλος, ποιος είναι θεωρητικά ο πατέρας της Λογικής; Πατέρας της Λογικής θεωρείται ο Αριστοτέλης, διότι συγκέντρωσε σε έξη συγγράμματα, το «΄Οργανον» («Κατηγορίες», «Αναλυτικά Πρότερα», «Αναλυτικά Ύστερα», «Περί ερμηνείας», «Τοπικά», «Περί Σοφιστικών Ελέγχων»), τα εργαλεία της σκέψης και της επιστημονικής έρευνας της εποχής του, θέτοντας τις βάσεις για τη λογική ανάλυση, τη διαλεκτική, την επιχειρηματολογία και τη μεθοδολογία, που κατά τον Κάντ μέχρι την εποχή του δεν είχε προστεθεί τίποτε σημαντικό. Ίσως να έχουν αναθεωρηθεί πολλά από αυτά τον τελευταίο αιώνα, μένει όμως σίγουρα ο δρόμος. Ποιος είναι αυτός; Μελέτη της Λογικής, και σίγουρα μελέτη της φιλοσοφίας. Έτσι, γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι, και καλύτεροι επιστήμονες και επαγγελματίες. Ορθός Λόγος, Δικαιοσύνη, Σωφροσύνη, Ανδρεία!
Καλή Παγκόσμια Ημέρα της Λογικής!
